Beta katsayısı ve volatilite nedir? Nasıl hesaplanır ve yorumlanır?

Öne çıkanlar: Volatilite, bir varlığın getirilerinin ne kadar dalgalandığını ölçer ve genellikle getirilerin standart sapmasıyla ifade edilir. Beta katsayısı ise bir payın, seçilen bir piyasa endeksinin hareketlerine ne ölçüde duyarlı olduğunu gösterir. İki gösterge farklı soruları yanıtlar; yüksek volatiliteli bir payın betası düşük, düşük volatiliteli bir payın betası yüksek olabilir ve her ikisi de geçmiş veriden hesaplandığı için geleceğe ilişkin güvence vermez.

Volatilite nedir?

Volatilite (oynaklık), fiyat değişimlerinin büyüklüğünü ve sıklığını özetler. En yaygın ölçüsü, belirli bir dönemdeki günlük, haftalık veya aylık getirilerin standart sapmasıdır. Standart sapma, getirilerin ortalama etrafında ne kadar yayıldığını gösterir; yayılım arttıkça volatilite yükselir.

Farklı sıklıktaki verilerin karşılaştırılabilmesi için volatilite çoğunlukla yıllık bazda ifade edilir. Günlük getirilerden hesaplanan standart sapma, yıllık işlem günü sayısının kareköküyle çarpılarak yıllıklandırılır. Varsayımsal olarak günlük standart sapması %2 olan bir payda, yılda yaklaşık 250 işlem günü varsayımıyla yıllık volatilite yaklaşık %2 × 15,8 = %31,6 olur.

Burada anlatılan ölçü, geçmiş fiyatlardan hesaplanan tarihsel volatilitedir. Bir de opsiyon fiyatlarından türetilen ve piyasanın gelecekteki oynaklığa ilişkin beklentisini yansıtan zımni volatilite vardır. Opsiyonların temel işleyişi opsiyon nedir yazısında ele alınmıştır.

Beta katsayısı nedir?

Beta, bir payın getirisi ile piyasa endeksinin getirisi arasındaki ilişkiyi ölçer. Hesaplamada payın getirisinin endeks getirisiyle kovaryansı, endeks getirisinin varyansına bölünür. Aynı sonuç şu biçimde de yazılabilir:

Beta = korelasyon × (payın volatilitesi / endeksin volatilitesi)

• Beta yaklaşık 1: Pay, ortalamada endeksle benzer oranda hareket etme eğilimindedir.
• Beta 1’den büyük: Endeksteki hareketlere ortalamada daha güçlü tepki verme eğilimi.
• Beta 0 ile 1 arası: Endeks hareketlerine daha sınırlı tepki verme eğilimi.
• Negatif beta: Ortalamada endeksle ters yönde hareket etme eğilimi; paylarda nadir görülür.

Endeksin ne olduğu ve nasıl hesaplandığı endeks nedir yazısında anlatılmıştır.

Varsayımsal örnek

Aşağıdaki rakamlar tamamen varsayımsaldır. Endeksin yıllık volatilitesi %25 olsun.

• A payı: Volatilite %40, endeksle korelasyon 0,6. Beta = 0,6 × (40 / 25) = 0,96.
• B payı: Volatilite %20, endeksle korelasyon 0,9. Beta = 0,9 × (20 / 25) = 0,72.

A payı çok daha oynak olmasına rağmen betası 1’e yakındır; çünkü oynaklığının önemli bir bölümü endeksle ilgili değildir, şirkete özgü gelişmelerden kaynaklanır. B payı daha sakin olmakla birlikte endeksle daha sıkı birlikte hareket eder.

Sistematik ve özgül risk

Örnek, risk analizindeki temel ayrımı gösterir. Bir payın toplam riski iki bölüme ayrılabilir: tüm piyasayı etkileyen faiz, kur, büyüme gibi etkenlerden doğan sistematik risk ve şirkete özgü gelişmelerden doğan özgül risk. Beta yalnızca sistematik riski ölçer. Özgül risk, farklı şirketlerden oluşan bir portföyde büyük ölçüde birbirini dengeleyebilir; sistematik risk ise çeşitlendirmeyle ortadan kalkmaz. Bu ayrımın portföy açısından anlamı portföy çeşitlendirme yazısında açıklanmıştır.

Finans kuramında Sermaye Varlıklarını Fiyatlama Modeli (CAPM), bir payın beklenen getirisini şöyle tanımlar: beklenen getiri = risksiz faiz oranı + beta × piyasa risk primi. Model, sermaye maliyeti hesaplamalarında yaygın kullanılır; ancak varsayımları gerçek piyasaları basitleştirir. Bu hesaplamalarda kullanılan betanın hangi dönem, hangi endeks ve hangi veri sıklığıyla bulunduğu sonucu doğrudan etkiler; aynı şirket için farklı raporlarda farklı iskonto oranları görülmesinin nedenlerinden biri budur.

Yorumlama ve sınırlar

Beta ve volatilite hesaplamanın nasıl yapıldığına duyarlıdır. Aynı pay için farklı kaynaklarda farklı beta değerleri görülmesi olağandır. Başlıca etkenler şunlardır:

• Dönem uzunluğu: Kısa dönem güncel davranışı yansıtır ancak gürültülüdür; uzun dönem daha istikrarlıdır ancak şirketin bugünkü yapısını yansıtmayabilir.
• Veri sıklığı: Günlük, haftalık veya aylık getirilerle hesaplanan değerler farklılaşabilir.
• Endeks seçimi: Aynı pay için BIST 100 ile daha geniş bir endekse göre hesaplanan beta farklı çıkabilir. Endeks seçenekleri BIST 100 ve BIST 30 yazısında yer alır.
• Likidite: Seyrek işlem gören paylarda fiyatlar endeksle eş zamanlı oluşmadığı için beta olduğundan düşük hesaplanabilir. Kavram likidite ve işlem hacmi yazısında açıklanmıştır.
• Yapısal değişiklik: Birleşme, borçluluk değişimi veya iş modeli dönüşümü, geçmiş betanın geçerliliğini azaltır.

Dikkat edilecekler ve riskler

• Düşük beta, düşük risk anlamına gelmez; şirkete özgü riskler beta tarafından yakalanmaz.
• Volatilite yukarı ve aşağı hareketleri aynı biçimde sayar; kayıp riskini tek başına tam olarak temsil etmez.
• Piyasa stresi dönemlerinde paylar arasındaki korelasyonlar artabilir ve geçmiş beta değerleri geçerliliğini yitirebilir.
• Göstergeler borçluluk, nakit akışı ve sektör yapısı gibi temel etkenlerle birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır.

Volatilite bir payın ne kadar dalgalandığını, beta ise bu dalgalanmanın ne kadarının piyasa geneliyle ilişkili olduğunu özetler. İki gösterge birlikte okunduğunda risk yapısı daha iyi anlaşılır; ancak her ikisi de geçmişin özeti olduğu için tek başına bir karar ölçütü değildir. Bu içerik yatırım önerisi değildir.