Faiz duyarlılık analizi nasıl okunur? Dipnottaki 100 baz puan hesabı

Öne çıkanlar: Faiz oranlarındaki bir değişimin şirket kârını nasıl etkileyeceği, yıllık finansal raporların risk dipnotunda yer alan faiz duyarlılık analizinden izlenebilir. Bu analiz bir tahmin değildir; “diğer tüm değişkenler sabitken faiz 1 yüzde puan değişseydi” sorusunun mekanik cevabıdır. Örneğin Tüpraş’ın 2025 yıllık finansal raporuna göre, banka kredilerinin faizi 100 baz puan (1 yüzde puan) değişseydi, vergi öncesi kâr ABD doları cinsinden krediler için 73,36 milyon TL, avro cinsinden krediler için 19,62 milyon TL, TL cinsinden krediler için 24,39 milyon TL değişecekti.

Duyarlılık analizi nedir, neden açıklanır?

Türkiye Finansal Raporlama Standartları’ndan TFRS 7 (Finansal Araçlar: Açıklamalar), şirketlerden maruz kaldıkları her piyasa riski türü için bir duyarlılık analizi ister. Standardın 40’ıncı paragrafı, şirketin yıl sonundaki pozisyonuna makul bir faiz, kur ya da fiyat değişimi uygulandığında kârın ve özkaynağın ne kadar değişeceğini göstermesini; hesapta kullandığı yöntemi, varsayımları ve bunlarda önceki yıla göre yaptığı değişiklikleri nedenleriyle açıklamasını öngörür. 41’inci paragraf ise değişkenler arasındaki ilişkiyi hesaba katan, riske maruz değer gibi bir yöntemin, şirket bunu risk yönetiminde kullanıyorsa, bunun yerine kullanılmasına izin verir.

Faiz riskinde sık kullanılan değişim büyüklüklerinden biri 100 baz puandır; Tüpraş da bunu kullanır. Bir baz puan %0,01 olduğundan 100 baz puan, 1 yüzde puana karşılık gelir.

Faiz pozisyonu tablosu: sabit ve değişken faiz

Duyarlılık açıklamasının hemen öncesinde genellikle bir faiz pozisyonu tablosu bulunur. Tablo, faiz taşıyan varlık ve borçları iki gruba ayırır:

• Sabit faizli araçlar: Faizi vade boyunca değişmez. İtfa edilmiş maliyetle (piyasa değerine göre yeniden ölçülmeden) izlenen araçlarda piyasa faizindeki değişim, vade dolup araç yenilenene kadar gelir tablosuna doğrudan yansımaz.
• Değişken faizli araçlar: Faizi belirli dönemlerde piyasa oranına göre yeniden belirlenir. Faiz değişimi faiz giderine ya da gelirine kısa sürede yansır.

Tüpraş’ın 31 Aralık 2025 tarihli tablosunda sabit faizli finansal varlık olarak 100,37 milyar TL vadeli mevduat, sabit faizli finansal yükümlülük olarak 2,80 milyar TL, değişken faizli finansal yükümlülük olarak 47,45 milyar TL görünür. Şirket, değişken faizli borçlanmalarının 195,29 milyon ABD doları ve 1,50 milyar TL’lik bölümü için faiz takası (swap) ve çapraz kur faiz takası işlemleri bulunduğunu belirtir. Türev araçlar dipnotuna göre bunların büyük bölümünü oluşturan faiz takasları, tahvil ve kredilerin değişken faizli taksitlerini sabit faizli taksitlerle değiştirerek nakit akışı riskinden korunma amacı taşır; tutarı küçük olan çapraz kur faiz takası ise alım satım amaçlı sınıflanır. TL tutarlar, enflasyon muhasebesi standardı (Türkiye Muhasebe Standardı, TMS 29) gereği Türk lirasının 31 Aralık 2025 tarihindeki satın alma gücüyle ifade edilmiştir.

Örnek okuma: rakam neyi söyler, neyi söylemez?

Üç para birimindeki kredi faizleri aynı anda ve aynı yönde 100 baz puan değişseydi, toplam etki yaklaşık 117,37 milyon TL olurdu. Bu tutar şirketin 2025 yılı vergi öncesi kârı olan 43,77 milyar TL’nin yaklaşık %0,27’sidir. Toplama ve oran tarafımızca hesaplanmıştır; şirket üç tutarı ayrı ayrı verir.

Açıklanan etki, değişken faizli yükümlülük toplamının %1’inden belirgin biçimde düşüktür. Şirket hesabın tabanını ayrıntılı açıklamaz; pozisyon tablosundaki tutar tahvilleri de içerir; swap işlemleri ve vade yapısı da sonucu etkileyebilir. Bu nedenle tablodaki değişken faizli tutarı doğrudan %1 ile çarpmak, şirketin açıkladığı rakamı vermez.

Duyarlılık tutarları yalnız banka kredileri için verildiğinden, sabit faizli vadeli mevduatın vadesi dolup yeni faizle yenilendiğinde oluşacak gelir değişimi bu tutarların içinde değildir. Şirket ayrıca krediler dışındaki kalemlerin yeniden fiyatlanma tarihlerinin sözleşme vadeleriyle örtüştüğünü belirterek bunlar için ek bir vade tablosu sunmaz. Bilançonun genel okuma mantığı bilanço nasıl okunur rehberinde anlatılmıştır.

Varsayımsal örnek

Değişken faizli 10 milyar TL kredisi olan bir şirket düşünülsün. Faiz 1 yüzde puan artarsa yıllık faiz gideri yaklaşık 100 milyon TL, 10 yüzde puan artarsa yaklaşık 1 milyar TL artar; düşüşte aynı tutarlar ters yönde işler. Aynı şirketin 10 milyar TL değişken getirili mevduatı da varsa iki etki büyük ölçüde birbirini dengeler. Bu nedenle yalnız borç tutarı değil, net faiz pozisyonu önem taşır. Rakamlar gerçek bir şirkete ait değildir.

Yorumlama ve sınırlar

Bu tür duyarlılık analizi genellikle doğrusal ve tek değişkenlidir. Gerçekte faiz değişimi kur, talep ve finansman koşullarını da etkiler; bu ikinci tur etkiler hesapta yoktur. Faizin hisse değerlemesine indirgeme oranı üzerinden etkisi ayrı bir kanaldır ve faiz, enflasyon ve kur rehberinde ele alınmıştır. Borç yükünün faiz, amortisman ve vergi öncesi kâra (FAVÖK) göre büyüklüğünü gösteren net borç/FAVÖK oranı tamamlayıcı bir göstergedir.

Bankalarda faiz riski iş modelinin merkezindedir ve farklı tablolarla izlenir; bu konu bankacılık hisseleri yazısındadır.

Dikkat edilecekler ve riskler

• Ayrıntılı duyarlılık açıklamaları genellikle yıllık finansal raporlarda yer alır; ara dönem raporlarında bulunmayabilir. Analizin hangi tarihli bilançoya dayandığı önem taşır.
• Şirketler farklı değişim büyüklükleri ve varsayımlar kullanabilir; şirketler arası karşılaştırma yöntem notuyla birlikte yapılır.
• Riskten korunma işlemlerinin bir kısmı etkiyi kâr yerine özkaynakta gösterebilir; dipnottaki ayrım dikkate alınır.
• Bilanço yapısı dönem içinde değişir; yıl sonundaki pozisyon sonraki dönemlerde aynı kalmayabilir.

Faiz duyarlılık analizi, faiz değişiminin şirket kârı üzerindeki doğrudan etkisini görmek için pratik bir başlangıç noktasıdır. Faiz pozisyonu tablosu, swap işlemleri ve vade yapısıyla birlikte okunduğunda, şirketin faiz değişimlerine ne ölçüde açık olduğu daha net görülür.

Kaynaklar

• KAP, Tüpraş-Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. 2025 yıllık konsolide finansal raporu, 6 Şubat 2026 (kâr veya zarar tablosu; Not 6, borçlanmalar; Not 17, türev araçlar; Not 29, faiz haddi riski).
• Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK), TFRS 7 Finansal Araçlar: Açıklamalar, paragraf 40–41.

Bu içerik yatırım önerisi değildir.