Limit emir ve piyasa emri farkı nedir? Fiyat mı, gerçekleşme mi?

Öne çıkanlar: Limit emir fiyatı kontrol eder, ancak emrin gerçekleşeceğine güvence vermez. Piyasa emri ise karşı taraftaki mevcut emirlerle hemen eşleşmeyi hedefler, ancak ortalama işlem fiyatı önceden bilinmez. Emir türü seçimi; payın likiditesine, emrin büyüklüğüne, işlemin aciliyetine ve fiyatın ne kadar hızlı değiştiğine bağlı bir karardır.

Bu yazı, iki emir türü arasındaki farkı kavramsal düzeyde ve karar açısından ele alır. Seans bölümlerine göre hangi emrin nasıl işlediği, emir geçerlilik koşulları ve piyasadan limite emir gibi diğer türler BIST seans saatleri ve emir türleri yazısında anlatılmıştır.

Emir defteri: iki emrin karşılaştığı yer

Pay Piyasası’nda alım ve satım emirleri elektronik bir emir defterinde toplanır. Defterin bir tarafında alıcıların hangi fiyattan ne kadar almak istediği, diğer tarafında satıcıların hangi fiyattan ne kadar satmak istediği görülür. En yüksek alış fiyatı ile en düşük satış fiyatı arasındaki fark, alış-satış farkı (spread) olarak adlandırılır. Borsa İstanbul’un açıklamalarına göre emirler fiyat ve zaman önceliğine göre eşleştirilir: daha iyi fiyatlı emir önce, aynı fiyatta ise sisteme önce giren emir önce karşılanır.

Limit emir: fiyat kontrolü

Limit emirde fiyat ve miktar birlikte belirtilir. Alış tarafında belirtilen fiyat ödenmeye razı olunan en yüksek fiyatı, satış tarafında ise kabul edilen en düşük fiyatı ifade eder. Karşı tarafta bu koşulu sağlayan emir varsa işlem hemen gerçekleşir; yoksa emir, geçerlilik süresi boyunca defterde bekler ve sıraya girer.

Limit emrin iki sonucu öne çıkar. Birincisi, işlem belirlenen fiyattan daha kötü bir fiyattan gerçekleşmez. İkincisi, fiyat o seviyeye gelmezse veya aynı seviyede önde bekleyen emirler yeterli karşı emirle karşılanmazsa emir kısmen gerçekleşebilir ya da hiç gerçekleşmeyebilir. Limit fiyatın, payın fiyat adımına uygun olması gerekir; fiyat adımı kavramı lot, fiyat adımı, tavan ve taban yazısında açıklanmıştır.

Piyasa emri: gerçekleşme önceliği

Piyasa emrinde fiyat belirtilmez, yalnızca miktar girilir. Emir, karşı taraftaki en iyi fiyattan başlayarak bekleyen emirlerle eşleşir. Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda piyasa emri “kalanı iptal et” koşuluyla işlem görür: karşılanamayan bölüm defterde beklemez, iptal edilir.

Piyasa emrinin riski, emir miktarının en iyi fiyat kademesindeki miktarı aşmasıyla ortaya çıkar. Bu durumda emir sonraki kademelere de uzanır ve ortalama işlem fiyatı, ekranda görülen son fiyattan uzaklaşır.

Varsayımsal örnek

Aşağıdaki emir defteri tamamen varsayımsaldır. Bir payın satış tarafında şu emirler bekliyor olsun:

• 10.000 lotluk piyasa alış emri: 5.000 lot 20,00 TL’den, 3.000 lot 20,02 TL’den, 2.000 lot 20,04 TL’den gerçekleşir. Toplam tutar 200.140 TL, ortalama fiyat 20,014 TL olur.
• 20,00 TL limitli 10.000 lotluk alış emri: 5.000 lot hemen 20,00 TL’den gerçekleşir; kalan 5.000 lot 20,00 TL’den alış tarafında bekler. Fiyat yükselirse bu bölüm hiç gerçekleşmeyebilir.

Örnekte fark küçük görünür; ancak derinliği zayıf bir payda kademeler arası boşluk genişse, piyasa emrinin ortalama fiyatı belirgin biçimde kötüleşebilir.

Karar çerçevesi: hangi koşulda hangisi?

İki emir türü arasında evrensel olarak üstün olan yoktur. Seçimi şu etkenler belirler:

• Likidite ve derinlik: Dar alış-satış farkı ve kalabalık kademeler, piyasa emrinin fiyat sapmasını sınırlar. Sığ paylarda limit emir, fiyat üzerinde kontrol sağlar. Kavramların ayrıntısı likidite ve işlem hacmi yazısındadır.
• Emir büyüklüğü: Emir, en iyi kademedeki miktara göre büyüdükçe piyasa emrinin birden fazla kademeye yayılma ihtimali artar.
• Aciliyet: Pozisyondan hızlı çıkmanın fiyat farkından daha önemli olduğu durumlarda gerçekleşme önceliği ağır basabilir. Fiyatın önemli olduğu, beklemenin kabul edilebildiği durumlarda limit emir öne çıkar.
• Fiyat hareketinin hızı: Haber sonrası sert hareketlerde ekrandaki fiyat hızla eskir. Bu koşullarda piyasa emri beklenmedik fiyatlardan gerçekleşebilir; limit emir ise geride kalabilir.

Limit emrin görünmeyen maliyeti gerçekleşmeme maliyetidir: emir beklerken fiyat limit seviyesinden uzaklaşırsa işlem ya daha elverişsiz bir fiyattan yapılır ya da hiç yapılamaz. Piyasa emrinin görünmeyen maliyeti ise kademe kaymasıdır. İki maliyet de komisyon gibi açıkça görünen giderlere eklenir; işlem masraflarının bütünü borsa komisyonu ve işlem masrafları yazısında ele alınmıştır.

Dikkat edilecekler ve riskler

• Kısmi gerçekleşme: Limit emirde miktarın bir bölümü gerçekleşip kalanı bekleyebilir; piyasa emrinde karşılanmayan bölüm iptal edilir. Emir ayrıntısı ile gerçekleşen işlem kaydının birlikte okunması gerekir.
• Son fiyat yanılgısı: Ekrandaki son işlem fiyatı, bir sonraki işlemin fiyatı değildir; belirleyici olan karşı taraftaki bekleyen emirlerdir.
• Seans bölümü: Her emir türü günün her bölümünde aynı biçimde işlemez; açılış ve kapanış aşamalarında eşleşme kuralları farklıdır.
• Tedbirler: Devre kesici veya işlem tedbirleri, emir türlerinin kullanımını ve eşleşme yöntemini değiştirebilir.

Limit emir ile piyasa emri arasındaki fark, fiyat kontrolü ile gerçekleşme önceliği arasındaki ödünleşimdir. Hangi tarafın ağır basacağı, payın likiditesine, emrin büyüklüğüne ve piyasanın o anki hızına göre değişir. Koşullu çıkış emirleri zarar durdur emri yazısında ayrıca ele alınmıştır. Bu içerik yatırım önerisi değildir.