Özkaynak ve sermaye yapısı nedir? Kalemler ve kaldıraç

Öne çıkanlar: Özkaynak, şirketin varlıklarından tüm yükümlülükleri düşüldükten sonra ortaklara kalan paydır. Bilançodaki özkaynak bölümü tek bir rakam değil; sermaye, düzeltme farkları, yedekler ve birikmiş kârlardan oluşan bir yapıdır. Sermaye yapısı ise şirketin faaliyetlerini ne ölçüde özkaynakla, ne ölçüde borçla finanse ettiğini anlatır.

Bilançonun genel düzenini bilanço nasıl okunur rehberinde anlatmıştık. Bu yazı yalnızca özkaynak bölümüne ve borç ile özkaynak arasındaki dengeye odaklanır.

Özkaynak bölümündeki kalemler

• Ödenmiş veya çıkarılmış sermaye: Şirketin esas sözleşmesinde yazılı, payların nominal değerleri toplamıdır. Kayıtlı sermaye sistemindeki şirketlerde ayrıca bir “kayıtlı sermaye tavanı” bulunur; bu tavan, yönetim kurulunun genel kurul kararı aranmadan sermayeyi artırabileceği üst sınırdır, bilançodaki sermaye ise fiilen çıkarılmış tutardır.
• Sermaye düzeltmesi farkları: Nominal sermaye ile enflasyona göre düzeltilmiş tutarı arasındaki farktır. Enflasyon muhasebesi uygulanan dönemlerde bu kalem büyüyebilir; ortaklara yeni bir değer eklemez, tutarın satın alma gücüne göre yeniden ifadesini gösterir.
• Paylara ilişkin primler: Paylar nominal değerinin üzerinde bir fiyatla satıldığında aradaki fark (emisyon primi) bu kalemde izlenir.
• Kârdan ayrılan kısıtlanmış yedekler: Mevzuat veya esas sözleşme gereği kârdan ayrılan ve dağıtımı sınırlı tutarlardır; yasal yedekler bu gruptadır.
• Diğer kapsamlı gelir kalemleri: Duran varlık yeniden değerleme artışları, yabancı para çevrim farkları gibi kâr veya zarara yansımadan özkaynakta biriken tutarlardır.
• Geçmiş yıllar kârları veya zararları ve net dönem kârı: Dağıtılmayıp şirkette bırakılan birikmiş sonuçlardır. Geçmiş yıl zararları özkaynağı azaltır.
• Geri alınmış paylar: Şirketin kendi paylarını satın aldığı durumda bu tutar özkaynaktan düşülerek gösterilir.

Sermaye düzeltmesi farkları ve bazı yedekler, bedelsiz sermaye artırımında kaynak olarak kullanılabilir. Bu işlem özkaynağın toplamını değiştirmez, yalnızca kalemler arasında aktarım yapar; ayrıntısı bedelsiz ve bedelli sermaye artırımı yazısındadır.

Ana ortaklığa ait özkaynak ve kontrol gücü olmayan paylar

Konsolide finansal tablolarda şirket, kontrol ettiği bağlı ortaklıkların tamamını bilançosuna alır. Ancak bu ortaklıklarda başka ortaklar da varsa, onlara düşen pay “kontrol gücü olmayan paylar” (eski adıyla azınlık payları) olarak ayrı gösterilir.

Borsada işlem gören payın sahibi açısından anlamlı olan tutar, ana ortaklığa ait özkaynaktır. Bu nedenle PD/DD (piyasa değeri / defter değeri) oranı hesaplanırken ve özkaynak kârlılığı değerlendirilirken toplam özkaynak yerine ana ortaklığa ait özkaynak kullanılmalıdır. Kârda da aynı ayrım geçerlidir: gelir tablosunun altında net kâr, ana ortaklık ve kontrol gücü olmayan paylar arasında bölünür. Hisse başına kazanç (HBK) ve özkaynak kârlılığı (ROE) hesabının ayrıntısı için HBK ve ROE rehberine bakabilirsiniz.

Borç/özkaynak ve finansal kaldıraç

Sermaye yapısını özetleyen oranların tanımı kaynaktan kaynağa değişir; bu yüzden hangi tanımın kullanıldığı her zaman belirtilmelidir.

• Toplam yükümlülük / özkaynak: Ticari borçlar dâhil tüm yükümlülükleri özkaynakla karşılaştırır.
• Finansal borç / özkaynak: Yalnızca faiz taşıyan banka kredileri, tahviller ve kiralama yükümlülükleri gibi borçları dikkate alır.
• Varlık / özkaynak (finansal kaldıraç çarpanı): Her bir lira özkaynağa karşılık kaç liralık varlık bulunduğunu, dolayısıyla varlıkların ne kadarının borçla finanse edildiğini gösterir.

Varsayımsal örnek

Aşağıdaki rakamlar tamamen varsayımsaldır. Bir şirketin toplam varlıkları 1.000 milyon TL, toplam yükümlülükleri 600 milyon TL olsun. Özkaynak 400 milyon TL’dir; bunun 350 milyon TL’si ana ortaklığa, 50 milyon TL’si kontrol gücü olmayan paylara aittir. Yükümlülüklerin 300 milyon TL’si finansal borçtur. Kaldıraç oranlarında bilançonun tamamına bakıldığı için toplam özkaynak kullanılır.

• Toplam yükümlülük / özkaynak: 600 / 400 = 1,5
• Finansal borç / özkaynak: 300 / 400 = 0,75
• Varlık / özkaynak: 1.000 / 400 = 2,5
• Ana ortaklık payına düşen net kâr 42 milyon TL ise ana ortaklık özkaynağına göre kârlılık: 42 / 350 = yüzde 12 (basitlik için dönem sonu özkaynak kullanılmıştır; dönem başı ve sonu ortalaması da kullanılabilir)

Kaldıraç, varlıkların getirisi borcun maliyetini aştığında özkaynak kârlılığını yükseltir; tersi durumda kayıpları büyütür. Yani aynı borç düzeyi iyi yıllarda getiriyi artırırken zor yıllarda özkaynağı daha hızlı eritebilir.

Sektöre göre yorum

Uygun sermaye yapısı sektöre göre değişir. Bankalar ve finansal kiralama şirketleri iş modelleri gereği yüksek kaldıraçla çalışır ve ayrı sermaye yeterliliği kurallarına tabidir; sanayi şirketleri için kullanılan ölçütler onlara doğrudan uygulanamaz. Sabit varlık yoğun sektörlerde borç oranı, hizmet ve yazılım şirketlerine göre daha yüksek olabilir. Bu nedenle karşılaştırma aynı sektör ve benzer büyüklükteki şirketler arasında anlamlıdır.

Dikkat edilecekler ve riskler

• Negatif özkaynak, toplam yükümlülüklerin toplam varlıkları aştığını, yani birikmiş zararların sermaye ve diğer tüm özkaynak kalemlerini tükettiğini gösterir; bu durumda PD/DD ve özkaynak kârlılığı gibi oranlar anlamını yitirir.
• Enflasyon düzeltmesi ve yeniden değerleme, özkaynağı nakit girişi olmadan büyütebilir; özkaynaktaki artışın kaynağına bakmak gerekir.
• Toplam özkaynak ile ana ortaklığa ait özkaynak karıştırılırsa oranlar yanlış hesaplanır.
• Kiralama yükümlülükleri ve döviz cinsi borçlar, kaldıracı ilk bakışta göründüğünden farklı kılabilir; dipnotlardaki vade ve döviz dağılımı birlikte okunmalıdır.

Özkaynak bölümünü kalem kalem okumak, bir şirketin büyümesini ne kadar kendi kaynağıyla, ne kadar borçla finanse ettiğini anlamanın temel adımıdır. Bu içerik yatırım önerisi değildir.